NVJ: ‘Journalisten kritisch op politici, maar krijgt de wetenschap genoeg tegenmacht?’

 

Journalisten zijn gewend om politici, bestuurders en bedrijven kritisch te volgen. Bij wetenschappers lijkt die waakhondfunctie echter minder vanzelfsprekend. Mediaonderzoeker Alice Fleerackers van de Universiteit van Amsterdam waarschuwt dat journalisten bij wetenschappelijke bronnen soms minder kritisch opereren. Juist nu wetenschappelijke integriteit onder druk staat, kan dat risico’s opleveren. Fleerackers deed samen met onderzoekers van Bournemouth University, Retraction Watch en de University of British Columbia onderzoek naar zogenoemde ‘watchdog science journalism’: journalistiek die niet alleen wetenschap uitlegt, maar wetenschappers en onderzoeksinstellingen ook kritisch controleert.

Voor het onderzoek werden 21 journalisten uit Canada en het Verenigd Koninkrijk uitgebreid geïnterviewd over hun ervaringen met onder meer fraude, datamanipulatie, ingetrokken onderzoeken en dubieuze publicatiepraktijken.

Wetenschappers verdienen ook een kritische journalistieke blik

Wetenschap heeft in de media vaak een bijzondere positie. Een wetenschapper wordt gemakkelijk als onafhankelijke deskundige opgevoerd, terwijl een politicus of bestuurder eerder wordt geconfronteerd met kritische vragen over belangen, motieven en betrouwbaarheid. Volgens Fleerackers kan dat verschil problematisch zijn. VillaMedia vat haar conclusie scherp samen: journalisten houden politici kritisch in de gaten, terwijl die kritische houding tegenover wetenschappers gemakkelijker verslapt. Zij noemt die verhouding ongezond en riskant.

Wetenschapsjournalistiek zou daarom verder moeten gaan dan het overnemen en begrijpelijk maken van onderzoeksresultaten. Ook vragen over financiering, methodologie, belangenverstrengeling, datagebruik en de betrouwbaarheid van conclusies horen daarbij.

“Dit werk vraagt veel meer dan één telefoontje naar een expert en een snelle quote.” — Alice Fleerackers, Universiteit van Amsterdam

Onderzoek naar wetenschap kost weken of zelfs maanden

Het probleem is dat kritisch onderzoek naar wetenschap bijzonder arbeidsintensief is. Een journalist moet niet alleen mensen interviewen, maar soms complete wetenschappelijke artikelen doorspitten, onderzoeksdata reconstrueren en complexe onderzoeksmethoden begrijpen.

Daar komt bij dat beschuldigingen van fraude of wetenschappelijk wangedrag grote gevolgen kunnen hebben voor onderzoekers en instellingen. De bewijsdrempel ligt daardoor hoog en ook juridische risico’s spelen een rol.

“Journalisten moeten een uitgebreide controle doen van bronnen en documenten.” — Alice Fleerackers, Universiteit van Amsterdam

Volgens Fleerackers kan een dergelijk journalistiek onderzoek gemakkelijk weken of zelfs maanden duren. Dat botst rechtstreeks met de dagelijkse praktijk op veel redacties, waar snelheid, bezoekersaantallen en beperkte budgetten een steeds grotere rol spelen. Uit haar onderzoek blijkt daardoor een opvallend dilemma: niet alleen het maatschappelijke belang bepaalt of een verhaal wordt onderzocht, maar ook de praktische haalbaarheid. Vooral redacties met weinig middelen kunnen genoodzaakt zijn ingewikkelde wetenschappelijke dossiers te laten liggen.

AI en wetenschappelijke fraude vergroten het belang

Die ontwikkeling is extra relevant door nieuwe problemen rond wetenschappelijke integriteit. De onderzoekers wijzen onder meer op problematisch gebruik van generatieve AI bij wetenschappelijke publicaties, manipulatie van citaties, paper mills en tijdschriften die onvoldoende wetenschappelijke kwaliteitscontrole toepassen. Een gebrekkig onderzoek kan ondertussen wereldwijd media-aandacht krijgen voordat duidelijk wordt dat er iets mis mee is. Een eventuele correctie of intrekking volgt soms pas veel later en krijgt lang niet altijd dezelfde aandacht.

Dat kan gevolgen hebben voor de manier waarop burgers risico’s rond bijvoorbeeld gezondheid en wetenschap inschatten en uiteindelijk ook voor het vertrouwen in de wetenschap. Daarom pleit Fleerackers ervoor om gespecialiseerde onderzoeksjournalistiek meer ruimte te geven.

“Kritische journalistiek over wetenschap is daarom heel belangrijk en het is cruciaal dat we deze vorm van journalistiek beschermen.” — Alice Fleerackers, Universiteit van Amsterdam

Redacties zouden volgens haar tijd, expertise en training beschikbaar moeten stellen om complexe dossiers daadwerkelijk te onderzoeken. Ook universiteiten, fondsen en organisaties die zich met wetenschappelijke integriteit bezighouden kunnen ondersteuning bieden, zonder daarbij de journalistieke onafhankelijkheid aan te tasten. De kern is daarmee eenvoudig: wetenschap verdient vertrouwen, maar geen automatisch vertrouwen. De journalistieke waakhond die bij politiek en bedrijfsleven vanzelfsprekend wordt gevonden, is minstens zo belangrijk wanneer wetenschappelijke autoriteit invloed heeft op beleid, gezondheid en maatschappelijke keuzes.

Bronnen: VillaMedia, 7 augustus 2026; Universiteit van Amsterdam, 14 juli 2026; Fleerackers, Nguyen, Hermida & Oransky, Science Communication, 2 juli 2026.