Onze TEDx selectie: ‘Gemeenschappelijke kennis als geheime motor van het sociale leven!’
Gemeenschappelijke kennis is de geheime motor van het sociale leven. Het stelt ons in staat om alles te coördineren, van ontmoetingen tot markten en internationale diplomatie. In deze fascinerende lezing onderzoekt experimenteel cognitief wetenschapper Steven Pinker de ingrijpende impact ervan, verweven met verhalen over waarom autocraten blanke borden vrezen, waarom centrale bankiers mompelen en waarom het hardop uitspreken van het onuitgesprokene een vriendschap kan ruïneren. Met humor en scherp inzicht nodigt hij ons uit om beter te begrijpen hoe we in elkaars hoofd kruipen — en wat het betekent wanneer gedeelde normen beginnen te wankelen.
Toen de kleine jongen zei dat de keizer naakt was, vertelde hij niets wat de mensen niet al wisten. Maar hij voegde wel iets toe aan hun kennis. Door hardop te zeggen wat iedereen kon zien, binnen gehoorsafstand van anderen, zorgde hij ervoor dat iedereen wist dat iedereen wist wat zij al wisten — en dat iedereen wist dat iedereen dat wist, enzovoort. Hierdoor veranderde hun houding tegenover de keizer van onderdanig respect naar spot en minachting.
Privékennis en gemeenschappelijke kennis
Het beroemde verhaal van Hans Christian Andersen toont een belangrijk onderscheid: privékennis is dat ik iets weet en jij het ook weet. Gemeenschappelijke kennis gaat verder: ik weet het, jij weet het, ik weet dat jij het weet, jij weet dat ik het weet, en zo door tot in het oneindige. Dit verschil is belangrijk omdat gemeenschappelijke kennis essentieel is voor coördinatie.
Het probleem van coördinatie
In een voorbeeld van Thomas Schelling raken een stel in Manhattan gescheiden zonder contactmogelijkheden. Beiden proberen in te schatten waar de ander naartoe gaat, op basis van gedeelde gewoontes en kennis. Maar zonder gemeenschappelijke kennis blijft het een eindeloze wissel van inschattingen, waardoor ze elkaar misschien nooit vinden. Alleen gemeenschappelijke kennis kan garanderen dat ze op dezelfde plek, op hetzelfde moment aankomen.
Praktische oplossingen voor coördinatie
Omdat we geen oneindige ketens van “ik weet dat jij weet” kunnen denken, vertrouwen we op eenvoudigere signalen. Directe communicatie, zoals een telefoontje, is de beste oplossing. Zonder dat helpt ook opvallende “brandpunten” — plaatsen of objecten die beiden in gedachten krijgen, zoals de grote klok in Grand Central Station. Een derde oplossing is conventie: een vooraf afgesproken regel, puur omdat men het zo heeft afgesproken.
Grootschalige coördinatie
Op grotere schaal spelen brandpunten en conventies een rol in wetten, verkeer en economie. Aan welke kant van de weg we rijden maakt niet uit, zolang iedereen hetzelfde doet. Geld werkt ook op basis van gemeenschappelijke acceptatie. Autocraten vrezen publieke protesten juist omdat zichtbare massa’s het vertrouwen in gezamenlijke actie versterken.
Gemeenschappelijke kennis in de economie
In beleggen kan gemeenschappelijke kennis bubbels creëren. Beleggers kopen soms niet vanwege de intrinsieke waarde, maar omdat ze verwachten dat anderen zullen kopen. Zolang de verwachting gedeeld blijft, stijgen prijzen. Zodra het algemene vertrouwen breekt, kan er paniek ontstaan en volgen bankruns of economische crises. Leiders proberen daarom zorgvuldig hun woorden te kiezen om geen destructieve gemeenschappelijke kennis te verspreiden. Relaties zijn coördinatiespellen. Ze bestaan omdat beide partijen weten dat de ander weet dat ze in die relatie staan. Signalen zoals oogcontact, blozen en lachen versterken dit wederzijdse besef. Soms vermijden we juist expliciet het creëren van gemeenschappelijke kennis, door stiltes, vermijdende blikken of verhullend taalgebruik.
Innuendo en de vermijding van gemeenschappelijke kennis
Euphemismen en suggestieve taal dienen vaak om expliciete gemeenschappelijke kennis te vermijden. Een afwijzing op een verhuld voorstel kan nog steeds ruimte laten voor twijfel over wat er precies bedoeld was. Bij een expliciet voorstel is die twijfel weg, en daarmee ook de mogelijkheid om de relatie ongewijzigd voort te zetten.
De rol van hypocrisie en sociale normen
We klagen vaak over hypocrisie en leugentjes, maar zonder deze sociale smeerolie zouden relaties en samenleven stroever verlopen. Ook buiten persoonlijke kring spelen ongeschreven normen een cruciale rol: van beleefdheid tot internationale afspraken over vrede en grenzen. Omdat deze puur steunen op gedeelde acceptatie, zijn ze kwetsbaar als ze openlijk worden geschonden.
Het verlies van gemeenschappelijke kennis en gedeelde normen bedreigt zowel ons dagelijks samenleven als internationale stabiliteit. En soms is, zoals de man in de Sovjet-grap zei, de waarheid zo duidelijk dat er niets meer over te zeggen valt.
