NVJ/Villamedia: ‘Nieuwsmedia bezorgd over Google’s AI Modus’

De introductie van Google’s AI Modus zorgt voor toenemende onrust onder nieuwsuitgevers, journalisten en andere mediamakers. Zij vrezen dat het nieuwe zoekmodel grote gevolgen heeft voor het medialandschap en bestaande verdienmodellen. Tegelijkertijd is de juridische situatie rond het gebruik van journalistieke content door AI nog grotendeels onduidelijk.

Google lanceerde de AI Modus in oktober in Nederland. In plaats van een traditionele lijst met links krijgen gebruikers direct een gepersonaliseerd antwoord op hun zoekvraag, samengesteld op basis van content van onder meer kranten en nieuwswebsites. Omdat deze antwoorden vaak zeer volledig zijn, bestaat het risico dat gebruikers niet langer doorklikken naar de oorspronkelijke bron.

Dat kan leiden tot een forse daling van het verkeer via Google Search en daarmee tot inkomstenverlies voor uitgevers. Die gevolgen raken uiteindelijk ook journalisten. Eerder dit jaar ontstond al vergelijkbare onrust na de introductie van Google AI Overviews, waarbij automatisch gegenereerde samenvattingen bovenaan de zoekresultaten verschijnen.

Grote zorgen bij uitgevers

Volgens NDP Nieuwsmedia zijn de zorgen aanzienlijk. In landen waar AI Modus al langer actief is, zouden bezoekersaantallen op nieuwssites met wel 50 procent zijn gedaald. “Als dat in Nederland gebeurt, is dat rampzalig voor het nieuwslandschap,” stelt strategisch adviseur Stefan Heijdendael. De precieze impact van de invoering wordt momenteel nog onderzocht:

Nieuws moet je bij de bron halen, niet bij een platform dat ongevraagd profiteert van andermans content zonder daarvoor te betalen. Dat is geen houdbaar model.

Als techbedrijven niet bereid zijn afspraken te maken over vergoedingen en zichtbaarheid, sluit NDP Nieuwsmedia technische en juridische blokkades van content voor AI-gebruik niet uit. Zo’n maatregel zou de journalistiek beschermen, maar tegelijkertijd de ontwikkeling van betrouwbare AI schaden.

Verschillen tussen uitgevers

DPG Media kijkt minder somber naar de situatie. Volgens het mediabedrijf zijn de effecten van AI Modus tot nu toe beperkt. Verkeer via zoekmachines vormt slechts een klein deel van het totale bereik van hun merken, doordat al jaren wordt ingezet op direct verkeer via sites en apps. Daardoor verwacht DPG Media minder impact als AI-samenvattingen leiden tot minder doorkliks.

Onvermijdelijke impact en juridische vragen

Volgens João Pedro Quintais, universitair hoofddocent informatierecht aan de Universiteit van Amsterdam, is de invloed van AI-zoekfuncties op de journalistiek moeilijk te vermijden. Steeds meer gebruikers zien AI als vervanging van traditionele zoekopdrachten, waardoor nieuwswebsites minder worden bezocht.

Daarnaast zijn AI-antwoorden niet altijd betrouwbaar. Chatbots genereren statistische voorspellingen, geen feitelijke waarheden, wat regelmatig tot fouten leidt. Ook Nederlandse media zijn al geconfronteerd met onjuiste informatie uit AI-systemen.

De juridische kaders zijn bovendien complex. AI Modus is ingebed in een zoekmachine, waardoor onduidelijk is welke wetgeving leidend is. Waarschijnlijk zijn meerdere Europese regels van toepassing, waaronder de Digital Services Act en de AI Act. Quintais verwacht dat 2026 een cruciaal jaar wordt, met veel rechtszaken over transparantie, auteursrecht en contentgebruik.

Een belangrijke zaak loopt via een prejudiciële vraag van een Hongaarse rechtbank aan het Hof van Justitie van de EU. Als het Hof oordeelt dat het tonen van vrijwel identieke perspublicaties in chatbots auteursrechtelijk inbreuk maakt, kunnen AI-systemen licenties nodig hebben van rechthebbenden.

Licenties, samenwerking en alternatieven

Volgens Quintais draait de kernvraag niet om óf er impact is, maar hoe die wordt gecompenseerd. Uitgevers kunnen licentiedeals sluiten met partijen als Google, waarin afspraken worden gemaakt over vergoeding, zichtbaarheid en bronvermelding. Tegelijkertijd vergroot dat de afhankelijkheid van één dominante speler, terwijl AI-zoekresultaten minder transparant zijn dan klassieke zoeklijsten.

Een mogelijke oplossing is collectieve samenwerking. Initiatieven als GPT-NL, waarin Nederlandse uitgevers samen met onder meer TNO een eigen taalmodel ontwikkelen, vergroten de onderhandelingspositie. GPT-NL wordt getraind met Nederlandse nieuwsdata en is opgezet met respect voor auteursrecht, privacy en Europese regelgeving.

Gebrek aan toestemming en transparantie

Volgens NDP Nieuwsmedia is journalistieke content massaal gebruikt voor het trainen van AI-modellen zonder toestemming of compensatie. Ook DPG Media bevestigt dat hun content op die manier is ingezet. Dat is mede een reden om te investeren in GPT-NL als verantwoord alternatief.

De AI Act verplicht aanbieders van algemene AI-modellen tot meer transparantie over trainingsdata, maar in de praktijk blijft die informatie beperkt. Het is vaak onduidelijk of en in welke mate Nederlandse journalistieke content is gebruikt. Uitgevers zien bovendien dat in Brussel wordt gelobbyd om deze transparantieverplichtingen af te zwakken.

Ook de Nederlandse Publieke Omroep stelt geen inzicht te hebben in het gebruik van hun content. Via de Europese omroepkoepel EBU pleiten zij voor transparantie en eerlijke compensatie voor journalistieke waarde.

Google gaf geen inhoudelijke antwoorden op vragen, maar verwijst naar eigen standpunten. Het bedrijf stelt een AI-zoekervaring te willen bouwen die het web centraal blijft stellen, met zowel antwoorden als links. Uitgevers kunnen volgens Google gebruikmaken van Google Extended om training van modellen te beperken, en van robots.txt om zich af te melden voor AI-overzichten en AI Modus.